Skip to Content

"Bara góða sögu takk“ Lesbók Morgunblaðsins 14. mars 2009

Grein þessi  birtist í Lesbók Morgunblaðsins en er ekki enn aðgengileg á www.timarit.is eða í gagnasafni Morgunblaðsins. Birti ég hana því hér eins og hún fór frá mér til yfirlesara blaðsins. Þykist ég vita að hún hafi tekið litlum sem engum breytingum í meðförum þeirra, og þá auðvitað aðeins til málfræðilegs batnaðar.

Auglýsing Landsbankans, sem minnst er á í greininni og birt er hér, segir auðvitað mikið um það hvernig unnt er að nota eða misnota ljósmyndir. Umfjöllun um þetta frá sjónarhóli bankans og auglýsingastofu hans má finna hér. Við þá gagnrýni sem fram kemur í greininni verður að bæta að þrátt fyrir góðan vilja til þess að hafa allt sem sögulega nákvæmast er sú mynd sem dregin upp af brú "Ægis" ekki rétt því Óðinn var fyrirmyndin. Þetta sagði gamall Gæslukapteinn mér síðar. Ekki skal þó dregið úr því að myndin er glæsileg.

 

Bara góða sögu takk, við erum Íslendingar

Grein sem ég skrifaði í hausthefti Skírnis í fyrra um goðsagnir þorskastríðanna á Íslandi varð Einari Má Jónssyni tilefni til andsvara í Lesbókinni fyrir hálfum mánuði. Hann gagnrýndi sitthvað í greininni enda var hún um umdeilanlegt efni. Að mörgu leyti fannst mér gagnrýnin þó skrýtin, og stundum ósanngjörn. Vilji menn til dæmis glöggva sig á því sem ég sagði í Skírnisgreininni bið ég þá að lesa hana frekar en frásögn Einars Más af henni.

            Hér ætla ég að benda á þrennt sem ég er ósammála honum um: í fyrsta lagi skilgreiningu hans á hugtakinu goðsögn (einnig nefnt mýta, á ensku myth), í öðru lagi álitamál við túlkun á orðum stjórnmálamanna um liðna tíð og í þriðja lagi hugleiðingar hans um þá krossferð sem ég eigi að vera í.

            Einar Már Jónsson heldur því fram að orðið „goðsögn“ hafi í sagnfræði „sitt vissa hlutverk þótt það sé vandmeðfarið“. Sagnfræðingar geti því aðeins notað þetta hugtak þegar svo beri undir að atburðir taki á sig aðra mynd í sameiginlegum endurminningum manna en samtímaheimildir sýni: „Þessi notkun er góð og gegn, en með því skilyrði þó, að það sé notað á algerlega hlutlausan hátt, án nokkurrar niðrandi merkingar“.

            Einar Már segi að þessu hafi hvorki ég né margir aðrir sagnfræðingar farið eftir, allra síst þeir sem hafi á seinni árum haldið fram „tískukenningum um að „þjóðir“ væru ekki til sem forn og rótgróin fyrirbæri, þær væru einungis pólitískur tilbúningur“. Í þeim skrifum hafi hugtakið goðsögn einatt „niðrandi merkingu“ og það standist ekki fræðilegar kröfur. Að mínu mati getur þessi þrönga og óvenjulega skilgreining Einars Más Jónssonar á hugtakinu goðsögn þó ekki staðist. Hver á að dæma um það að notkunin sé „algerlega hlutlaus“ eða „niðrandi“? Getur hún yfirleitt verið algerlega hlutlaus? Og verður orðið ekki algerlega innantómt ef það á að vera algerlega hlutlaust?

            Sagnfræðingar og aðrir hafa notað hugtakið goðsögn einmitt vegna þess að það felur gagnrýni í sér. En sú gagnrýni þarf ekkert að vera „niðrandi“ og reyndar held ég að Einar Már verði að útskýra betur hvað hann á við með notkun þess orðs í grein sinni. Engu er líkara en hann vilji ekki sjá hina endurskoðuðu sögu sjálfstæðisbaráttunnar sem margir íslenskir sagnfræðingar hafa borið á borð undanfarin ár því hún sé svo „niðrandi“, miklu frekar kjósi hann „gömlu, góðu“ Íslandssöguna af hetjum sem riðu um héruð, vondum dönum sem kúguðu Íslendinga og frelsishetjum sem risu upp gegn okinu. Með öðrum orðum: Kannski vill hann bara goðsögnina.

            Eins óheppileg er vörn Einars Más Jónssonar fyrir þá ráðamenn þjóðarinnar sem freistast til að ýkja ágæti Íslendinga og fegra söguna í ræðu og riti. Í gagnrýni minni á goðsagnir þorskastríðanna benti ég á þá augljósu staðreynd að fullyrðingar stjórnmálamanna, embættismanna og annarra málsvara landsins um mikil áhrif Íslendinga á þróun hafréttar, þjóðareiningu í átökunum og ótvíræða réttarstöðu Íslands í landhelgismálinu stæðust ekki gagnrýni – og lof þeirra um þessa þætti og fleiri fengi á sig goðsagnakenndan blæ. Einar Már finnur að því að dæmin sem ég nefndi væru jafnan úr ræðum og skrifum við einhver hátíðleg tækifæri og það gengi einfaldlega ekki: „Hér sést höf. yfir þá augljósu staðreynd að stjórnmálamaður sem tekur til máls við slíkar aðstæður er ekki að halda fyrirlestur um sagnfræði, mælskulist hans hlítir allt öðrum reglum og verður að dæma hana hverju sinni eftir hennar eigin forsendum en ekki eftir einhverju sem var alls ekki á dagskrá.“

            Annars vegar er því að svara að ráðamenn tala yfirleitt ekki um liðna tíð nema við hátíðleg tækifæri. Það er því úr fáu öðru að velja. Hins vegar mátti alls ekki skilja mig svo að ég ætlaðist til þess að menn gerðust einhverjir veisluspillar en ýkjurnar verða bara engum til gagns þegar til lengdar lætur. Hvaða sérstöku reglur og forsendur eru þetta sem hinir háu herrar eiga að hafa út af fyrir sig á hátíðarstundum? Er til of mikils mælst að þeir reyni bara að muna Ara fróða og hafi það sem sannara reynist? Væri það ekki ágæt regla? Á þessum síðustu og verstu tímum má einmitt ætla að Íslendingar séu búnir að átta sig á því að eigið skjall skilar okku engu. Það er háð en ekki lof, svo maður vitni nú líka í Snorra.

            Reyndar var Einar Már ekki sá fyrsti til að kvarta yfir því að ég gerði allt of lítið úr hinum merka þætti Íslendinga í sögu hafréttarmála, þjóðareiningunni sem hefði verið til staðar þó menn hefðu vissulega verið að deila innbyrðis í sífellu og þar fram eftir götunum. Kannski gæti ég bara ekki skilið þessa þjóðarsögu, kannski gætu aðeins þeir sem tóku þátt í henni miðlað henni á réttan hátt til komandi kynslóða. Kannski þyrfti einhver embættismaðurinn bara að taka það að sér þegar hann settist í helgan stein; þannig fengjum við hina sönnu sögu. Er það kannski hún sem Einar Már Jónsson vill?

            Þriðja athugasemdin snýst að þeirri umvöndun Einars Más að í lok greinar minnar í Skírni slái ég um mig með stórum orðum, sé „að fara í krossferð“ og eigi ekkert eftir en girða mig megingjörðum. Þetta er alrangt og beri menn saman mín skrif og hans held ég að þeir finni frekar stóru orðin og krossferðina hans megin. Það á einkum við þegar Einar Már beinir spjótum sínum að þeim sem styðja aðild Íslands að Evrópusambandinu og „mælist til þess af fylgismönnum slíkrar aðildar að þeir láti af sauðskinnsskóa- og torfbæjarökunum, geri hlé á krossferðinni gegn „goðsögnum“ og fjalli í raun og veru um þá kosti sem fyrir hendi eru.“

            Kannski yrði Einar Már Jónsson undrandi ef hann vissi hvað mér þykir Evrópumál, en hvaða máli á það annars að skipta? Það er eins og Einari Má finnist að það verði að vera til einhver pólitísk víglína. Kalda stríðið er búið en nú skuli afstaða til ESB skipa fólki í stríðandi fylkingar. Og hvað með þá sem eru ekki vissir, eða hafa bara ekki nógu mikinn áhuga á málinu? Eru þeir þá pólitísk viðrini og nytsamir sakleysingjar – lýsingar sem maður vonaði að hefðu líka horfið 1989?

            Mín meinta krossferð snerist um það eitt að sagnfræðingar mega ekki láta sér nægja að skrifa um rannsóknir sínar í fræðirit, flytja erindi á ráðstefnu og finnast þeir þá hafa gert sitt. Þeir þurfi líka að miðla fræðunum og staðreyndin sé sú að þótt sagnfræðingar gagnrýni ríkjandi goðsagnir í fræðiritum og annars staðar á eigin vettvangi sé hætt við að þeir nái ekki eyrum fjöldans; fólk kjósi líklega frekar goðsagnirnar sem betur hljómi og hafi lengi hljómað.

            Þetta á örugglega við um þorskastríðin og þá nefni ég smásögu sem getur hæglega stutt það að sjónarmið að saga þorskastríðanna sé gjarnan goðsagnakennd hér á landi. Frá árinu 2005 (til 2008?) hafði Landsbankinn það fyrir sið að útbúa „hátíðisdagaauglýsingu“ og óska þannig „landsmönnum til hamingju á helstu hátíðisdögum þjóðarinnar“. Í fjórðu „hátíðisdagaseríunni“ fyrir árin 2007-2008 voru fræg atvik úr Íslandssögu 20. aldar „endursköpuð í ljósmyndum með þekktum leikurum í hlutverki þjóðkunnra Íslendinga“. Fyrir sjómannadaginn varð hasar úr einu þorskastríðinu fyrir valinu; þegar Guðmundur Kjærnested á Ægi stóð togarann Everton að ólöglegum veiðum á Sporðagrunni, norðvestur af Grímsey, og lét skjóta á hann föstum skotum svo litlu munaði að hann sykki (sjá www.landsbanki.is/umlandsbankann/hatidisdagar/sjomannadagur2008).

Auglýsingin má teljast glæsileg og hrífandi og er henni lýst svo á vefsíðu Landsbankans: „Guðmundur Kjærnested (Hilmir Snær Guðnason) og tveir varðskipsmenn fylgjast náið með breska togaranum Everton laugardaginn 26. maí 1973 þegar átök um 50 mílna fiskveiðilögsögu voru í algleymingi. Bresk freigáta kemur aðvífandi.“ Í frásögn af gerð auglýsingarinnar segir jafnframt: „Mikil vinna var lögð í að auglýsingin væri söguleg rétt og nákvæm.“ Eflaust vantar ekkert upp á að hvert smáatriði í brú Ægis sé sannleikanum samkvæmt en hið stóra samhengi hlutanna er rangt. Freigáta var hvergi nærri þegar Ægir og Everton voru í námunda við hvort annað, og það vissi Guðmundur skipherra vel, eins og hann sagði mér í einum af okkar fjölmörgu samræðum um þorskastríðin: „Ég hefði náttúrulega aldrei gert þetta nema af því að ég vissi að freigátan var úti fyrir Austfjörðum.“ Ægir var síðan í skjóli inni á Héðinsfirði þegar herskipið var komið á vettvang nokkru síðar.

Hin endurskapaða mynd er því ekki sögulega rétt heldur goðsagnakennd og gagnrýni verð, en segir auðvitað sitt þrátt fyrir það. Atburðurinn, myndin og minningin verða miklu glæstari og merkari ef herskipið er nálægt en menn taka samt slaginn. Í Lesbókargrein sinni gerði Einar Már Jónsson greinarmun á „sögufölsun“ og „goðsögn“ og kannski hann vilji halda því fram að þessi litla Landsbankamynd úr þorskastríðinu sé gott dæmi um sögufölsun frekar en goðsagnasmíð. Mér þætti það þó of djúpt í árinni tekið, og jafnvel niðrandi ef út í það er farið.

 



Drupal vefsíða: Emstrur