Skip to Content

"Í óþökk. Ævisögur gegn vilja söguhetjunnar eða aðstandenda hennar". Hugvísindaþing 31. okt-1. nóv. 2003

 

Í óþökk. Ævisögur gegn vilja söguhetjunnar eða aðstandenda hennar. Hugvísindaþing Háskóla Íslands, 31. október til 1. nóvember 2003.

Í þessu erindi fjalla ég um ævisögur sem eru skrifaðar gegn vilja söguhetjunnar og/eða ættingja hennar. Þetta eru ævisögur sem eru skrifaðar „í óþökk”, eins og yfirleitt er komist að orði hér á landi; á ensku er hugtakið „unauthorized biography” oft notað í þessu sambandi. Þetta verður ekki fræðileg umfjöllun að því leyti ég sé að birta niðurstöður langra rannsókna, heldur er ástæða þess að ég flyt þetta erindi sú að ég hef haft mikinn áhuga á þessu ævisagnaformi síðan ég skrifaði sjálfur bók í óþökk á sínum tíma – um Íslenska erfðagreiningu og Kára Stefánsson. Ég hef svo safnað heimildum eða tilvísunum sem tengjast efninu og íhugað talsvert kosti þess og galla að skrifa svona bækur.

Og núna í haust fannst mér komið tilvalið tækifæri til að setja saman stutt erindi eða grein um bækur í óþökk; en þá vísa ég auðvitað til væntanlegra ævisagna um Halldór Laxness; annars vegar í óþökk og hins vegar með vilja ættingja hans. Ég ætla að styðjast við þær umræður, sem hafa orðið um þau skrif, en horfi þó líka víðar í þessari umfjöllun, einkum til Bretlands, en þar er löng hefð fyrir ævisögum sem eru skrifaðar án þess að söguhetjan eða ættingjar þess hafi beðið um það. Sú hefð er tæpast fyrir hendi hér á Íslandi; fyrir utan þá bók sem ég skrifaði má nefna bók Eiríks Jónssonar um Davíð Oddsson sem kom út fyrir fjórtán árum. Ekki eru til margar fleiri ævisögur af þessu tagi á Íslandi.

Við fyrstu sýn er einfalt að skilgreina þetta fyrirbæri; ævisögur í óþökk. Söguhetjan eða ættingjar hennar láta í ljós óánægju með framtakið; og þá er það í óþökk. Skilgreiningin er því eiginlega á valdi viðfangsefnisins. Ef söguhetjan er ánægð þá getur sagan ekki verið skrifuð í óþökk. Það er því ekki nóg að einhver taki til sig og skrifi ævisögu án þess að hafa verið beðinn um það; það verk er eðli málsins samkvæmt ekki í óþökk nema söguhetjan eða fólk sem að henni stendur gefi það til kynna. Sem dæmi um þennan mun mætti nefna bók um Ólaf Ragnar Grímsson, Herra Forseti, sem Pálmi Jónasson fréttamaður og sagnfræðingur skrifaði fyrir forsetakosningarnar 1996. Ólafur Ragnar bað ekki um það verk en lýsti ekki yfir óþökk sinni, að minnsta kosti ekki með skýrum hætti opinberlega. Þetta verk var því óumbeðið – unauthorized – en ekki í óþökk. Hér má líka nefna rit eins reyndasta og vinsælasta ævisagnahöfundar landsins, Guðjóns Friðrikssonar. Hann hefur skrifað ýmsar ævisögur látinna áhrifamanna án þess að ættingjar þeirra eða aðrir hafi beinlínis beðið um það. Að þessu leyti er íslenska hugtakið „í óþökk” ekki nákvæm þýðing á því enska. Líklega væri réttara að ræða um „óumbeðnar” ævisögur, eða ævisögur að undirlagi höfundarins, ekki söguhetjunnar. Síðan veltur það á viðbrögðum söguhetjunnar eða ættingja hennar, hvort framtakið verður „í óþökk”.

Hverjir eru kostir þess og gallar að skrifa óumbeðnar ævisögur, sem geta svo orðið ævisögur í óþökk? Hér getur verið gott að líta fyrst á kosti þess og galla að skrifa umbeðnar ævisögur.

Augljósasti kosturinn felst í návíginu við söguhetjuna; með viðtölum ef hún er á lífi eða með viðtölum við ættingja ef hún er látin – og auðvitað oft með aðgangi að bréfa- eða skjalasafni. Halldór Guðmundsson, sem er að skrifa sögu Halldórs Laxness með vilja hans fjölskyldu, hefur til dæmis sagt að það vanti mikið í ævisögu skáldsins ef það vanti bréf sem hann hefur aðgang að, og þar að auki þekki enginn skáldið betur en hans eigin fjölskylda. „Því hugsa ég að það hljóti að teljast kostur að eiga samstarf við fjölskylduna”, segir Halldór.[1] Gylfi Gröndal, einn af okkar afkastamestu ævisagnahöfundum, hefur einnig lagt mikla áherslu á þennan kost.[2]

Annar kostur við umbeðnar ævisögur er sá að þegar beðið er um þær getur auðvitað fylgt að borgað er fyrir þær. Ella yrði ævisagan hreinlega ekki skrifuð. Hér má líka vísa til skrifa um fyrirtæki. Það eru til mýmargar fyrirtækjasögur sem hefðu aldrei litið dagsins ljós nema vegna þess að forsvarsmenn þeirra ákváðu að um þau yrði skrifað.

Loks má telja það kost við umbeðnar ævisögur að skrásetjarinn er væntanlega ekki að raska ró fólks, lífs eða liðins, að minnsta kosti ekki þess einstaklings sem verkið snýst um, og hans ættingja.

En hvað með gallana? Þeir geta líka verið allnokkrir. Í ævisögu að undirlagi söguhetjunnar og ættingja hennar getur verið að ró þess fólks raskist ekki, en hins vegar má vel vera að slíkt verk geti sært aðra. Um það eru fjölmörg dæmi.

Svo getur það auðvitað líka verið galli við umbeðnar ævisögur hvað skrásetjarinn tengist viðfangsefninu nánum böndum. Auður Laxness segir um Halldór Guðmundsson: „Hann er svo afskaplega góður hann Halldór.”[3] Nú hefur Halldór Guðmundsson lagt áherslu á – og engin ástæða til að vefengja það – að hann hafi fullt frelsi við sín skrif. Hann segir: „Ég þarf ekki að bera skoðanir mínar undir einn eða neinn frekar en ég vil, eða leita samþykkis ættingja við mínum kenningum.”[4] Sumir segja enda að hættan sé frekar sú að skrásetjarinn vilji ekki særa það fólk sem hann er að skrifa um og leita ásjár hjá um upplýsingar. Breski sagnfræðingurinn John Campbell, sem hefur skrifað ævisögur stjórnmálamannanna Edwards Heaths og Margrétar Thatcher án vilja þeirra og aðstoðar, sagði: „Ef maður talar við einhvern þá er maður um leið skuldbundinn honum eða henni, og það getur verið betra að forðast það.”[5]

Svo getur það líka gerst að algert ósætti verði milli skrásetjara og söguhetju. Ein söguhetja rifti til dæmis samstarfi við fyrsta skrásetjara sinn vegna slíkra deilna. „Kjarni málsins var að mínu mati þessi”, sagði hún svo í formála að sögunni sem kom út eftir að annar skrásetjari var fenginn til verksins: „Sá sem segir ævisögu sína öðrum á að eiga síðasta orðið. Frásögumaður verði endanlega að leggja blessun sína yfir hvert orð sem fer á prent um ævi sína”.[6]

Margir telja því megingallann við ævisögur að undirlagi söguhetjunnar eða ættingja þess vegna vera þann að þær séu ekki nógu trúverðugar. Menn geti ekki best dæmt sjálfa sig, og ekki heldur þótt menn ráði einhvern skrásetjara til þess. Í úttekt á ævisögum stjórnmálamanna, sem Guðmundur Hálfdanarson sagnfræðingur birti fyrir áratug (og kallaði „Biskupasögur hinar nýju”) komst hann svo að orði að þar sem aðdáendur söguhetjunnar höfðu skrifað með velvild ættingjanna, „gera slíkar sögur lítið meira en að styrkja trú hinna frelsuðu á málstaðnum, en hlutdrægni frásagnarinnar er allt of augljós til að sannfæra hina.”[7]

Hér má líka aftur vitna til rita um fyrirtæki; fyrir nokkrum árum risu harðar deilur um ritun á sögu Volkswagen og Deutsche Bank í Þýskalandi því þeir fræðimenn sem bankinn og bílaframleiðandinn fengu til verksins voru sakaðir um að skrifa lítt eða ekki um myrka kafla í þeirri sögu á valdaskeiði nasista.[8] Annað mjög fróðlegt dæmi að utan er nýleg bók um Eugenio Pacelli, sem varð Píus páfi tólfti árið 1939. Það rit hófst með vitund og vilja páfagarðs; það var „í þökk” að því leytinu. Höfundurinn John Cornwell fullyrti að hann hygðist hreinsa Píus tólfta af ásökunum um þýlyndi við nasista og fasista, og litla samúð með gyðingum í helförinni. Hann fékk sérstakan aðgang að skjölum, fór svo að skrifa, og fékk það sem hann kallaði siðferðislegt reiðarslag, „a moral shock”, því hann sagði að hann hefði ekki getað annað en skipt um skoðun, og komist að þeirri niðurstöðu að ásakanir á hendur páfa væru réttar.[9] Kardínálar í Páfagarði voru ekki ánægðir en Cornwell kvaðst hafa kosið trúnað við sína fræðigrein frekar en þá.

Bókin um Píus páfa breyttist því í raun úr samþykktu verki í ósamþykkt verk í óþökk – óumbeðið verk. Og ef við lítum á kosti og galla við slík verk, þá má byrja á þeim kosti, eða þessu frelsi sem felst í því að vera ekki að skrifa að undirlagi söguhetjunnar sjálfrar eða þeirra sem að henni standa. Þetta er auðvitað það sem Hannes Hólmsteinn Gissurarson, höfundur hinnar óumbeðnu ævisögu Halldórs Laxness, leggur áherslu á að gefi hans verki gildi. „Það er ... ákveðinn kostur,” segir Hannes, „að þurfa ekki að skrifa neina dýrlingasögu eftir fjölskyldufyrirmælum.”[10] Umræður um þessi fyrirhuguðu skrif um ævi Laxness hafa auðvitað litast talsvert af því að jafn umdeildur maður og Hannes Hólmsteinn Gissurarson kemur við sögu; en almennt má segja að helstu kostir ævisagna án samþykkis eða frumkvæðis söguhetjunnar og hennar fólks felist í því að ekki er jafnmikil hætta á að ævisagan verði eins og löng minningargrein þar sem söguhetjan er aðeins lofuð í hástert.

Í Bretlandi er þessi kostur við óumbeðnar ævisögur, eða „unauthorized biographies”, talinn svo mikill að það telst jafnvel til kosta að verk séu af því tagi. Einn höfundur, sem fékk óheftan aðgang að gögnum og skjölum sinnar söguhetju, varð til dæmis alls ekki hress þegar útgefendur ákváðu að hafa undirtitilinn „An Authorised Life”, því leiða mætti rök að því að fólki finndist slíkt verk óspennandi og örugglega ritskoðað.[11]

En auðvitað geta líka verið ýmsir gallar við ævisögur án samþykkis söguhetjunnar. Hér skal telja nokkra þeirra:

Skertur aðgangur að heimildum. Hér má nefna það sem Halldór Guðmundsson tók fram um mikilvæga ýmissa skriflegra heimilda sem keppinauturinn Hannes Hólmsteinn hefur væntanlega ekki aðgang að; fyrir utan viðtöl við ættingja Halldórs Laxness. Hér má líka nefna ritverk eins og ævisögu Matthíasar Johannessens um Ólaf Thors; verk sem er að miklu leyti byggt á góðu bréfasafni Ólafs. Hefði einhver ætlað sér að skrifa um Ólaf án aðgangs að því safni hefði sú bók ekki komist í hálfkvisti við rit Matthíasar - að því er varðar heimildagæði.

Ótilhlýðileg óvirðing við einkalíf söguhetjunnar og hennar fólks. Þess eru auðvitað mörg dæmi í Bretlandi að ævisögur eru skráðar sem særa og meiða. Það vill einmitt loða við ævisögur „í óþökk” að fólk telji að skrásetjarinn ætli sér að skrifa skandalasögur til þess að græða á því sjálfur. Núna er mestur styrrinn í Bretlandi um bók Burrels bryta um líf hans og starf hans fyrir Díönu prinsessu – bókin er auðvitað um Díönu fyrst og fremst – og má heita ótrúlegt að löngun í gróða ráði ekki að minnsta kosti einhverju um skrifin. Og að sögn ritdómara sem skrifaði í virt fræðirit um bókina um Píus tólfta, sem ég nefndi áðan, skrifaði höfundurinn greinilega þannig að hann vildi hneyksla fólk frekar en að gæta hófs og réttsýni.[12] Bara nafnið á bókinni, Hitler’s Pope, gæti líka gefið þetta til kynna. Það hefði því ekki aðeins verið sannleiksástin sem stýrði penna skrásetjarans. En auðvitað getur líka verið að í ævisögum í samvinnu við söguhetjuna sé mikið um skandala og sensasjónir til þess að auka áhuga og sölu á verkinu – þetta getur ekki talist meginmunur á umbeðnum og óumbeðnum ævisögum. Aðalatriðið er frekar hvort skrásetjari ber virðingu fyrir öllum sem um er rætt í verkinu, og hvort hann ætlar sér að skrifa sögu eins og hann þekkir hana besta, frá sem flestum sjónarhornum.

Ég ætla því í lokin að færa rök að því að þessi skipting í samþykktar ævisögur og ævisögur í óþökk sé að mörgu leyti frekar óheppileg. Sem dæmi má líka taka að blaða- og fréttamenn segja sjaldnast að hin eða þessi fréttin sé unnin í óþökk þess sem um er fjallað, og ef þeir létu það hindra sig að hann eða hún væri á móti fréttaflutningnum, þá væru þeir ekki starfi sínu vaxnir. „Það skal tekið fram að þessi frétt er sögð í óþökk þess sem rætt var um,” þetta heyrist ekki í fréttatímum. Þá sjaldan að ævisögur eru skrifaðar í „óþökk” á Íslandi, hefur mér fundist sú áhersla, sem blaða- og fréttamenn hafa lagt á „óþakkarþáttinn”, frekar undarleg.

Auðvitað verður það samt alltaf þannig að ævisögur verða til eftir að söguhetja ættingjar hennar eða aðrir sem málið varðar biðja einhvern að skrá ævisöguna, eða að einhver ákveður að skrifa ævisögu án þess að einhver úr slíkum hópi fólks hafi beðið um það. En hvers vegna ekki hvort tveggja?

Í Bretlandi eru þess mörg dæmi að margar ævisögur séu til um sama manninn. Vissulega er markaðurinn miklu stærri en ég er viss um að eitthvað svipað gæti gengið á Íslandi. Hér ætla ég að taka dæmi af Harold Macmillan, forsætisráðherra Breta, og formanni Íhaldsflokksins um miðja síðustu öld. Fyrsta stóra ævisaga hans er hans eigin sjálfsævisaga, í fimm bindum. Þetta er fróðlegt og merkilegt rit, en það er alveg greinilegt að þetta er hans eigin frásögn. Hann segir frá sínu æviskeiði og helstu viðburðum í stjórnmálum eins og hann sér þá. Og hann segir auðvitað ekki frá öllu. Næsta stóra ævisagan um Macmillan kemur svo út skömmu eftir andlát hans 1986. Hún er skrifuð að undirlagi fjölskyldu Macmillans, og höfundurinn, Alistair Horne, hefur einkaaðgang að dagbókum Macmillans og öllu hans einkaskjalasafni. Úr verður mjög læsileg ævisaga, miklu hreinskilnari en frásögn Macmillans sjálfs, Horne segir frá því sem allir vissu; framhjáhaldi eiginkonu Macmillans sem hann tók vitaskuld nærri sér, og Horne segir frá ýmsum mistökum hans í pólitík. En um leið hefur skrásetjarinn þó greinilega samúð með sinni söguhetju.

Fyrir utan þessi rit hafa ýmis rit birst um æviferil Macmillans. Nú er verið að gefa út valda kafla úr dagbókunum sjálfum - uppistöðuna í hans eigin verki og ævisögu Hornes - og svo geta fræðimenn sótt um aðgang að dagbókunum sjálfum. En menn verða samt að fá leyfi hjá Macmillan fjölskyldunni; og segja hvað menn eru að fara að skrifa. Þetta er yfirleitt auðfengið en einn höfundur fær þó  aldrei leyfi; hann hafði áður skrifað bók um Macmillan þar sem hann lagði mesta áherslu á þætti eins og framhjáhaldið, og hvað Macmillan hafi verið misheppnaður að mörgu leyti. Skiljanlegt að fjölskyldan vilji ekki hjálpa slíkum höfundi.

Svipaðrar þróunar hefur vissulega gætt á Íslandi. Guðjón Friðriksson hefur þá staðið fremstur í flokki með sín rit um Jónas frá Hriflu, Einar Benediktsson og nú síðast Jón Sigurðsson; allt menn sem áður var búið að skrifa um. Eg minntist einnig áðan á ævisögu Ólafs Thors. Núna í haust hófst örlítil ritdeila, eða skoðanaskipti, í blöðum um valdaferil Ólafs og efnahagsstefnu hans. Væri t.d. ekki fengur að nýrri ævisögu um Ólaf Thors. Ættingjar hans gætu ráðið hvort nýr skrásetjari fengi aðgang að hans bréfa- og skjalasafni en það myndi í raun ekki skipta sköpum; bæði er til svo margs vísað í riti Matthíasar og svo má styðjast við fjölmiðla og aðrar bækur, svo ekki sé minnst á erlend skjalasöfn, en erlendir sendiherrar skrifuðu margt um Ólaf sem varpar ljósi á hans feril.

Ég tek þetta aðeins sem dæmi. Auðvitað væri kannski nærtækara að nefna Halldór Laxness. Deilurnar um þau bréf sem fjölskylda hans vill meina Hannesi Hólmsteini að nota eru aukaatriði í þeirri sögu, en flækjast vegna skringilegrar atburðarásar í sambandi við gjöf bréfasafnsins og aðgang að því. Eftir stendur alltaf að einn höfundur er að skrifa ævisögu með vitund og vilja ættingja söguhetjunnar, annar án þeirra frumkvæðis og svo greinilega í óþökk hennar. Það er því skiljanlegt að fjölskyldan vilji ekki aðstoða Hannes Hólmstein, á henni hvílir engin kvöð til þess - en það þýðir ekki um leið að hann – eða einhver annar, geti ekki, megi ekki eða eigi ekki að skrifa um einn merkasta Íslending tuttugustu aldar, mann sem svo sannarlega gat verið hvass í dómum sínum um aðra. Svo verður það lesenda að dæma verkin og þá er ekki endilega víst að skiptingin í umbeðið og óumbeðið verk sé mikilvægust. Við mat á ævisögum ætti frekar að styðjast við það hvort skrásetjari reynir að láta þá sem koma við sögu gæta sannmælis – ekki aðeins söguhetjuna sjálfa heldur alla aðra, og hvort hreinskilni er höfð að leiðarljósi.

Ég hef stiklað á stóru hér, og margt fleiri mætti segja, t.d. um muninn á því að skrifa ævisögur um lifandi fólk og látið. Og það var ekki ætlunin að reyna að ljúka þessu erindi á skáldlegum nótum, en í lokin má því segja að það sem skipti mestu máli sé að þeir, sem skrifi ævisögur án frumkvæðis og jafnvel í óþökk söguhetjunnar og ættingja hennar,  og þeir sem skrifa með vitund og vilja þess fólks, skuli bæði hafa í huga að „aðgát skal höfð í nærveru sálar,” og líka hitt að „oflof er háð.”

 

 



[1]„Alls engin helgisaga“, Fréttablaðið, 7. september 2003.

[2]Viðtal á Rás tvö, sumarið 2003.

[3]Fréttablaðið, 30. ágúst 2003.

[4]„Alls engin helgisaga“, Fréttablaðið, 7. september 2003.

[5]John Campbell, Edward Heath. A Biography (London: Jonathan Cape, 1993), bls. xi.

[6]Ingólfur Margeirsson, María. Konan bak við goðsögnina (Reykjavík: Vaka-Helgafell, 1995), bls. 290‒291.

[7]Guðmundar Hálfdanarson, „Biskupasögur hinar nýju“, Saga XXXI, 1993, bls. 177.

[8]Sbr. Michael Pinto-Duschinsky, „Historians and their sponsors“, TLS, 14. maí 1999.

[9]John Cornwell, Hitler’s Pope (New York: Viking, 1999) bls. x.

[10]„Skrifa ekki gegn Laxness“, Fréttablaðið, 7. september 2003.

[11]Peter Stanford, „Life before death“, Independent on Sunday, 5. mars 2000.

[12]Joseph A. Biesinger, IHR XXIII. 2: júní 2001, bls. 459-460.



Drupal vefsíða: Emstrur